CHỦ ĐỀ NGÀY DÂN SỐ THẾ GIỚI 11/7/2010 VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM

                                                                               TS. NGUYỄN QUỐC ANH*

Quan điểm của Quỹ Dân số Liên hợp quốc luôn được quán triệt, thực thi ở tất cả các cấp như: Các nỗ lực của Chính phủ trong việc đạt các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ, tăng cường sức khoẻ sinh sản, bảo vệ thu nhập của người phụ nữ; nâng cao chất lượng các dịch vụ chăm sóc y tế và sức khoẻ sinh sản cho đồng bào các dân tộc thiểu số và các nhóm dân số dễ bị tổn thương tiếp tục được đặc biệt ưu tiên, quan tâm và duy trì. Đây chính là những yếu tố giúp Việt Nam vượt qua khủng khoảng và phục hồi sự tăng trưởng một cách bền vững.

Lời kêu gọi của Quỹ dân số Liên hợp quốc được đưa ra trong bối cảnh công tác dân số của Việt Nam đang trong những tháng cuối cùng của việc thực hiện Chiến lược dân số giai đoạn 2001 – 2010, mục tiêu giảm tốc độ gia tăng dân số đã hoàn thành xuất sắc, tỷ lệ phát triển dân số đã giảm mạnh từ 1,7% (trong giai đoạn 1989 – 1999) xuống còn 1,2% (giai đoạn 1999 – 2009), thấp nhất trong vòng 50 năm qua…. Tổng tỷ suất sinh (số con trung bình của một phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ) đã đạt mức sinh thay thế, tình trạng sức khoẻ bà mẹ trẻ em, sức khoẻ sinh sản được cải thiện rõ rệt, tỷ suất chết trẻ em dưới một tuổi chỉ còn dưới 16 phần ngàn… Tuy nhiên, công tác dân số của Việt Nam vẫn đang gặp phải nhiều khó khăn, thách thức. Hiện nay Việt Nam vẫn là nước đất chật, người đông, quy mô dân số lớn (đứng thứ 13 trên thế giới), chất lượng dân số còn hạn chế, chỉ số phát triển con người vẫn ở mức thấp, các tố chất về tầm vóc, thể lực còn nhiều hạn chế, đặc biệt là chiều cao, cân nặng và sức bền còn thấp xa so với nhiều nước trong khu vực; tỷ số giới tính khi sinh tăng nhanh, liên tục và đã ở mức đáng báo động (tăng từ 107 nam/100 nữ năm 1999 lên 111 nam/100 nữ năm 2009); dân số đang trong quá trình già hoá, số lượng người cao tuổi ngày càng tăng; cơ cấu dân số bắt đầu vào thời kỳ dân số vàng (với tỷ lệ người phụ thuộc thấp); số phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ vẫn tiếp tục tăng, nhu cầu KHHGĐ và các phương tiện tránh thai ngày càng lớn; quan hệ tình dục, nhất là tình dục trước hôn nhân, tình trạng mang thai ngoài ý muốn và phá thai ở vị thành niên và thanh niên… vẫn là những thách thức lớn trong thời gian tới.

Năm 2010, chúng ta tiếp tục cùng cộng đồng quốc tế kỷ niệm ngày dân số thế giới với chủ đề “Mọi người đều được quan tâm” với lời kêu gọi “…Chính phủ các nước cần thu thập, theo dõi, phân tích, phổ biến và sử dụng các số liệu về động thái dân số để có thể xây dựng và quản lý các chính sách phù hợp cũng như giải quyết các vấn đề dân số nảy sinh trong hiện tại và tương lai một cách tốt nhất”.

Chủ đề năm nay được giới thiệu một cách đại chúng như vậy, nhưng đúng nghĩa là mọi người có quyền trong cơ sở dữ liệu dân cư (“Everyone Counts” và “Be counted”) để đảm bảo các quyền lợi công bằng của bản thân. Hoạt động này đặt trọng tâm vào công tác thống kê dân số và ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại để xây dựng các cơ sở dữ liệu về dân số (CSDLDS) nhằm đem các dịch vụ tiện ích đến từng người dân. Để thực hiện chủ đề ngày dân số thế giới 11/7/2010, Việt Nam hưởng ứng lời kêu gọi của Quỹ dân số Liên hợp quốc, đồng thời cũng là để quản lý tốt dân cư, từng bước giải quyết những thách thức của công tác dân số. Một trong sáu giải pháp đề ra cho thời gian tới chúng ta cần tập trung thực hiện tốt nhiệm vụ và giải pháp: “Cần tổ chức rà soát lại hệ thống chỉ tiêu về DS-KHHGĐ do đội ngũ cán bộ dân số các cấp thu thập, theo dõi, phân tích, báo cáo thường xuyên và định kỳ; đặc biệt cần nghiên cứu, duy trì hệ thông tin điện tử chuyên ngành đang được triển khai, nhằm kịp thời phát hiện những vấn đề nảy sinh, cảnh báo những bất thường của các động thái dân số như chênh lệch mức sinh giữa các vùng miền, mất cân bằng giới tính khi sinh, thay đổi nhanh chóng cơ cấu tuổi, di dân tự do tăng mạnh…”.

Để cụ thể hoá, giúp hệ thống làm công tác DS-KHHGĐ hiểu rõ chủ đề ngày dân số thế giới năm 2010, chúng tôi giới thiệu một bài học kinh nghiệm thành công về công tác này của thành phố Đài Bắc, Đài Loan để thấy rõ các lợi ích của việc xây dựng và ứng dụng hệ cơ sở dữ liệu dân số.

Tổ chức tốt hệ thống thu thập thông tin dân số định kỳ, cập nhật kịp thời thông tin lên hệ cơ sở dữ liệu dân số điện tử tạo nền tảng cho việc tổ chức cung cấp các dịch vụ tiện ích cho mọi người dân. Dưới đây là một số các dịch vụ cơ bản phục vụ người dân được thực hiện từ hệ thống cơ sở dữ liệu dân số quản lý trên mạng máy tính ở tỉnh Đài Bắc.

        I. Cung cấp các giấy tờ cần thiết

        Một trong các vấn đề phát sinh trong đời sống xã hội là việc xin cấp các giấy tờ chứng minh thân nhân của người dân để đi học, xin việc làm, chứng nhận các quyền sở hữu, việc đi xin cấp hoặc xác nhận các loại giấy tờ này mất rất nhiều công sức và thời gian của nhân dân. Nếu có một hệ CSDLDS hoàn chỉnh, mỗi người dân có một mã số cá nhân (số ID), thì việc tra cứu in bản chứng thực nhân thân và xác nhận cho người dân chỉ mất vài phút. Hệ CSDLDS của thành phố Đài Bắc đã có thể cung cấp trên máy tính những loại giấy tờ dưới đây cho mọi người dân :

1.       Hộ gia đình

(1)      Thông tin cá nhân:

a)       Giấy khai sinh

b)       Giấy chứng nhận bố mẹ

c)       Giấy chứng nhận việc nhận nuôi/kết thúc việc nhận nuôi

d)       Giấy đăng ký kết hôn/ly hôn

e)       Giấy chứng nhận bảo hộ

f)             Giấy chứng tử

(2)     Thông tin về việc đổi chỗ ở:

a)       Giấy đăng ký chuyển vào

b)       Giấy đăng ký chuyển ra

c)       Giấy chứng nhận thay đổi địa chỉ

(3)     Giấy đăng ký hộ gia đình ban đầu

2.       Công chứng nơi sinh

3.       Công chứng thay đổi/sửa lại/thu hồi/bãi bỏ

4.       Đăng ký/Mất/Phục hồi quốc tịch

5.      Đăng ký CMND; xử lý, cấp lại thẻ CMND bị trùng lặp hay bị sai

6.      Đăng ký hộ gia đình

7.      Đăng ký hộ gia đình và cung cấp các thông tin về hộ gia đình

8.      Đăng ký/ thay đổi/ hủy bỏ/ công chứng con dấu cá nhân

9.      Tên phố

10.   Mã hóa/ lập mới/ sửa chữa/ làm lại biển địa chỉ số nhà

11.   Phát chứng chỉ biển địa chỉ

12.   Cung cấp chứng nhận hộ gia đình bằng tiếng Anh

Các dịch vụ này đã được tiêu chuẩn hoá về thời gian phục vụ nhân dân.

     Các vấn đề xử lý tại cơ quan tư vấn ở cơ sở.

·        Đăng ký hộ gia đình thường trú: 1 giờ

·        Đăng ký CMND: 1 giờ (Người đăng ký phải mang đầy đủ giấy chứng thực và ảnh để nhận biết trong trường hợp đăng ký lại)

·        Đăng ký chứng nhận hộ gia đình tiếng Anh: 6 ngày

·         Sửa ngày sinh: 7 ngày

·         Mất/Đăng ký/Lấy lại quốc tịch: 10 ngày

·         Đăng ký hộ gia đình qua thư gửi bưu điện: 4 ngày

·         Sao lại đăng ký hộ gia đình trong thời gian Nhật chiếm đóng: 6 ngày

II. Xác nhận các vấn đề liên quan đến nhà ở

·         Đăng ký hộ gia đình trái tuyến: Bản đăng ký có thể được xử lý tại bất cứ trụ sở đăng ký hộ gia đình nào, vì việc xử lý thông tin nhà ở đã được số hóa từ 5/6/1995 và được mối mạng trên toàn quốc.

·         Đơn đăng ký chuyển chỗ ở có thể được xử lý tại một trụ sở đăng ký hộ gia đình bất kỳ. Không nhất thiết đăng ký tại nơi chuyển đến.

·         Đăng ký hộ gia đình qua thư (gồm thư tay, điện thoại hoặc email).

·         Đăng ký hộ gia đình hoặc hỏi thông tin về hộ gia đình trong thời kỳ Nhật chiếm đóng bằng điện thoại.

·         Giờ phục vụ trong giờ làm việc hành chính hoặc có thể linh hoạt vào buổi trưa từ thứ 2 đến thứ 6, và sau giờ làm việc buổi chiều đến 8 giờ tối.

·         Dịch vụ tại nhà: Cho công dân tuổi từ 65 trở lên hoặc người tàn tật.

·         Đơn đăng ký CMND cho học sinh cấp 2 được xử lý tại trường học

·         Quá trình đổi tên: Xử lý ngay lập tức trong vòng 1 giờ cho người dưới 14 tuổi, 5 ngày cho người trên 14 tuổi.

·         Liên kết hệ thống thông tin nhà ở với các cơ quan khác nhằm mục đích sử dụng chung ngân hàng thông tin nhà ở, giản tiện mọi vấn đề phải đi từ nơi này đến nơi khác để xin công chứng.

·         Trang thông tin điển tử bao gồm trang thư điện tử, báo điện tử về thông tin nhà ở và các vấn đề liên quan, các thay đổi lớn, dịch vụ và các tin tức xã hội mới nhất. 

III. Xử lý thông tin nhanh chóng

Hiện nay mọi người dân được hưởng dịch vụ nhanh gọn và tiện lợi khi đăng ký hộ gia đình và xin cấp các loại giấy tờ tùy thân khác. Người dân có hộ gia đình ở các quận được hưởng các dịch vụ mới bằng cách điền các bản đăng ký và gửi tại trụ sở cấp thị xã, khu phố nơi mình ở, các thông tin này sau đó sẽ được nhân viên thu thập vào sáng sớm và chiều tối hàng ngày. Đây là cách rất tiện lợi cho những người không thể tới cơ quan đăng ký hộ gia đình vào giờ hành chính.

Thông tin Hộ gia đình bằng tiếng Anh. Mọi người dân có hộ gia đình tại thành phố Đài Bắc có quyền đăng ký thêm một chứng chỉ nhà ở bằng tiếng Anh. Không cần đóng phí dịch thuật hay các giấy tờ ngoại lệ.

Trạm làm việc tại cộng đồng. Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc đăng ký hộ gia đình của người dân tại địa phương, thành phố đã lập các trạm làm việc gần trạm bưu điện và ở những nơi đông dân. Người dân có thể liên hệ với trụ sở đăng ký hộ gia đình gần nhất để biết thông tin về địa chỉ và thời gian làm việc tại các trạm làm việc tại cơ sở để tiện liên hệ.

IV. Phục vụ giao thông

Từ cơ sở dữ liệu dân số, sử dụng danh sách địa chỉ, bảng kê số hội, số người để ứng dụng trong công tác phục vụ giao thông. Đánh dấu số đường. Số đánh dấu đường được bổ sung vào biển trên các trục đường chính của thành phố Đài Bắc và đưa lên mạng máy tính để giúp khách du lịch, kể cả 10 đại lộ chính được đánh số theo thứ tự từ đông sang tây và 14 phố lớn đánh số từ nam lên bắc.

Đánh dấu địa chỉ. 30 trục đường chính trong thành phố được đánh dấu với biển số nhà. Các biển số cũ được phóng to và phân loại bằng nhiều màu sắc khác nhau để dễ nhận biết và làm đẹp thành phố.

Hệ thống biển số nhà: các bản ghi biển số nhà chứa những thông tin đăng ký hộ gia đình, bao gồm cả những thông tin liên quan, luôn có sẵn trên trang thông tin điện tử. Hệ thống này trả lời các câu hỏi của người dân về những vấn đề liên quan đến số nhà của gia đình cư trú.  CSDL này cũng lưu trữ và cung cấp cả các thông tin chuyển đổi của các biển số mới và cũ cho các cơ quan quản lý và người nghiên cứu. Do đó các cơ quan quản lý, như quản lý nhà đất, cục thuế và công trình công cộng, có thể sử dụng CSDL này để cập nhật hệ thống hồ sơ của họ. 

V. Xử lý phí công cộng bằng máy tính

Cơ sở dữ liệu điện tử thuế thu nhập cá nhân. Sử dụng hóa đơn số hóa để tiết kiệm thời gian, công sức và giấy tờ, thủ tục.

VI. Hệ thống đăng ký và giữ chỗ trực tuyến

Với mã số cá nhân người dân có thể đặt lịch hẹn trực tuyến để đăng ký hộ gia đình, làm thẻ CMND, công chứng, làm sổ quyền sở hữu nhà (kể cả bản tiếng Anh), v. v…, sau đó chỉ đến trụ sở làm thủ tục xác nhận, như vậy sẽ tiết kiệm nhiều thời gian đi lại, chờ đợi. Ngoài ra, người dân còn có thể đăng ký trực tuyến một cách trực tiếp và sau đó đến trụ sở nhận các giấy tờ cần thiết khi đã hoàn thành.

VII. Quản lý các cô dâu người nước ngoài

     Hiện nay ở thành phố Đài Bắc cũng như ở Đài Loan có nhiều các cô dâu đến từ nhiều nước khác nhau, đã lấy chồng và có hộ gia đình tại thành phố Đài Bắc. Việc quản lý và hỗ trợ cho họ hoà nhập với hoàn cảnh xã hội được Chính phủ đặt ra. Danh sách từ các CSDL dân số sẽ nắm được số lượng và nơi cư trú của họ để bố trí cho họ tham gia vào các hoạt động bao gồm dạy ngôn ngữ giao tiếp trong sinh hoạt hàng ngày, giới thiệu về văn hóa ẩm thực Đài Loan, nấu ăn, làm đồ thủ công, văn hóa sở tại, truyền thống dân gian, sức khoẻ sinh sản và cách chăm sóc thai nhi, chăm sóc con cái, đăng ký thường trú, để được hưởng các quyền lợi này các cô dâu nước ngoài có thể liên hệ với cơ sở đăng ký hộ khấu gần nhất để biết các thông tin chi tiết.

VIII. Khai thác, sử dụng CSDL dấu vân tay

Để bắt kịp với xu thế số hóa và sự phát triển của khoa học kỹ thuật công nghệ trong thế kỷ 21 với chính sách điện tử hóa, thành phố Đài Bắc đã xây dựng một ngân hàng lưu trữ dấu vân tay và hệ thống nhận biết dấu vân tay từ năm 2002. Người dân tự nguyện cung cấp dấu vân tay để xây dựng ngân hàng lưu trữ và hệ thống nhận biết dấu vân tay. Thông qua tính chất đặc trưng của dấu vân tay của từng cá nhân, hệ thống sẽ tăng cường khả năng của cán bộ quản lý trong việc nhận dạng cá nhân bằng cách kiểm tra dấu vân tay từ CSDL ở các nơi công cộng như quầy thu tiền, các quầy giao dịch, do đó ngăn chặn được các hành vi lừa đảo, giả mạo CMND, bảo vệ quyền và lợi ích của người dân tốt hơn. Trong khi đó, người dân cũng tốn ít thời gian để chờ xin công chứng các loại giấy tờ và họ không phải mang theo nhiều loại giấy tờ liên quan đến cá nhân.

Để thực hiện tốt những ứng dụng, sử dụng CSDL dân số phục vụ mọi người dân như đã nêu trên, Chính quyền thành phố Đài Bắc đã đề ra hai nguyên tắc đảm bảo cho hệ thống hoạt động hữu ích.

     1. Tạo môi trường hoạt động thân thiện

·         Thiết bị chuẩn hoá xử lý số tự động

·         Tổ chức tình nguyện tư vấn các dịch vụ

·         Dịch vụ giải khát miễn phí. Thái độ tư vấn qua điện thoại tốt

·         Trang bị hệ thống chuông gọi dịch vụ cho công dân lớn tuổi và người tàn tật

·         Thiết bị văn phòng tốt. Điều kiện vệ sinh tốt hơn

·         Âm nhạc và tranh ảnh ở hành lang nơi chờ làm thủ tục

·         Đồ dùng công cộng: Kính cận hoặc viễn; giường cho em bé và xe đẩy; xe lăn cho người tàn tật; kính lúp cho người cao tuổi: ô, áo mưa, v..v…

     2. Lời cam kết của chính quyền

      Các trụ sở đăng ký hộ gia đình tại tất cả các quận đều đạt tiêu chuẩn ISO năm 1998 về chất lượng dịch vụ. Văn phòng điều hành tại Đài Bắc là cơ quan đầu tiên của Chính phủ được công nhận đạt tiêu chuẩn ISO ở Đài Loan.

       Tiện lợi, hiệu quả, được tôn trọng, đó là lời hứa với các công dân Đài Bắc. Chất lượng đạt tiêu chuẩn về nơi làm việc và các trang thiết bị. Yêu cầu mọi cán bộ phải đạt chất lượng cao qua quá trình đào tạo chuyên nghiệp, nhằm mục đích cung cấp dịch vụ tốt nhất. Trong trường hợp người dân nhận thấy có các thiếu khuyết trong hệ thống dịch vụ cần liên hệ và cung cấp thông tin phản hồi để dịch vụ ngày càng hoàn thiện hơn. Nghiêm cấm chậm xử lý các trường hợp đăng ký đúng qui định mà không có lý do thỏa đáng, thái độ phục vụ kém hoặc trả lời điện thoại khiếm nhã, và các sự việc bất thường khác.



* Giám đốc Trung tâm thông tin và Tư liệu Dân số, Tổng cục DS- KHHGĐ.